مقالات   
 

 گونه‌شناسی آسیاب‌های قناتی نایین

عنوان مقاله: گونه‌شناسی آسیاب‌های قناتی نایین / نویسندگان: مهدی سلطانی، مهدی رییسی، مهسا فهامی ...

ارسال کننده: فرزانه جهانمردی
تاریخ ارسال: یکشنبه 16 دی 1397
برای دریافت فایلها باید از نرم افزار های ویژه دانلود استفاده نمایید. (برای اطلاعات بیشتر اینجا کلیک کنید)
عنوان مقاله: گونه‌شناسی آسیاب‌های قناتی نایین
نویسندگان: مهدی سلطانی، مهدی رییسی، مهسا فهامی
انتشاریافته در: فصلنامه‌ی علمی ـ پژوهشی «مسکن و محیط روستا»، دوره‌ی ۳۵، شماره‌ی ۱۵۶، (۱۲ ـ ۱۳۹۵).

چکیده :
آسیاب‌ها، این دستاوردهای معماری و مهندسی ایران، در گذشته نقش حیاتی در زندگی مردم داشته‌­اند‌ ولی در سال‌های اخیر در اثر برخی عوامل ‌مانند خشک یا کم‌آب شدن قنات‌ها و در نتیجه عدم مقرون به‌صرفه بودن، رونق خود را از دست داده‌­اند. این بناها به‌عنوان میراثی از دانش گذشتگان و نمودی از بهره‌برداری مناسب از محیط، تلفیق و تجمیعی از علوم و فنون گوناگون (در زمینه‌­های معماری، سازه، مهندسی آب و مهندسی مکانیک و معدن) هستند. کارکرد آسیاب‌ها به‌عنوان یکی از بناهای وابسته به قنات، باعث شده که در نقطه‌­ای استقرار یابند که امکان دسترسی و استفاده از آب قنات برای آن‌ها فراهم باشد. در آسیاب آب دیده ­‌نمی‌شود، امّا تجلّی نیروی آن را در حرکت سنگ آسیاب می‌توان دید و پیرو عملکردی بودن بنا، آب نیز تنها جنبه‌ی عملکردی خود را آشکار می‌کند. بر پایه‌ی پیمایش میدانی مشخّص شد در محدوده‌ی­ شهرستان نایین ۱۲ آسیاب به جا مانده و تعدادی نیز یکسره ویران شده‌اند. از این رو، صرف بررسی و مستندنگاری آن‌ها ارزشمند است. با این همه، در آسیاب‌های نایین نوعی گونه­‌گونی کالبدی ویژه مشاهده می‌شود، یعنی هر آسیاب اجزا، حجم و تناسبات خاص خود را دارد؛ حال آن که محدوده‌ی استقرار این بناها کوچک، اقلیم این محدوده یکسان و منبع آب همه‌ی آن‌ها قنات است؛ حتّی نحوه کارکرد آن‌ها تقریباً یکسان بوده است. سه جزء متفاوت ولی در عین حال مکمل در یک آسیاب، فضاهای معماری، کانال­‌های ورود و خروج آب و تنوره، اجزای سیستم مکانیکی مانند چرخاب (توربین‌، پره‌­ها و تبری) هستند که در آسیاب‌های نایین تنوعی جالب ­توجّه دارند. مقاله می‌کوشد عوامل مؤثر بر این گوناگونی را شناسایی کند و یک گونه‌­شناسی از این آسیاب‌ها ارائه دهد. نتایج بررسی نشان داد که آسیاب‌های نایین بر‌اساس معیارهای معماری و موقعیت قرارگیری به ۳ گونه رو زمینی، دستکند زیرزمینی و دستکند بر دیواره رسی قابل تقسیم‌­بندی هستند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌­ای و برداشت میدانی است. نقشه­‌های برداشت­‌شده از آسیاب‌ها، برای اوّلین بار در این مقاله ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها :
آسیاب، قنات، گونه‌شناسی، نایین، معماری.

 
 نظرات